Η Φιλοσοφία μας

Η λέξη «φιλανθρωπία» έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική λέξη «φιλάνθρωπος», δηλαδή φίλος του ανθρώπου. Δεν περιγράφει απλώς μια πράξη καλοσύνης ή ελεημοσύνης. Περιγράφει μια βαθιά ηθική στάση ζωής κι έναν τρόπο να αντιλαμβάνεται κανείς τον κόσμο, όχι ως άθροισμα μεμονωμένων ατόμων, αλλά ως ένα κοινό ανθρώπινο σύνολο, όπου ό,τι συμβαίνει στον άλλον μας αφορά άμεσα και μας δεσμεύει.

Επιπλέον, η λέξη φιλανθρωπία εμπεριέχει και μαρτυρά μια σχέση αγάπης προς το συνάνθρωπο, τον εύθραυστο, τον ατελή, εκείνον που στέκεται απέναντί μας. Αυτού του είδους η αγάπη γεννιέται μέσα από τη βαθιά κατανόηση ότι η ανθρώπινη συνθήκη είναι κοινή, ότι η ευαλωτότητα δεν είναι εξαίρεση, αλλά κανόνας. Κι η αναγνώριση αυτής της ευαλωτότητας ως ένα κοινό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης, είναι αυτό που μετατρέπει τη φιλανθρωπία σε σχέση ευθύνης.

Συχνά, η φιλανθρωπία παρερμηνεύεται ως πράξη ανωτερότητας, ως μια σχέση ανάμεσα στον έχοντα και τον μη έχοντα. Αυτή η οπτική όμως, είναι ελλιπής και δημιουργεί διάκριση. Κι εκεί που υπάρχει ιεραρχία, χάνεται η ισότητα και μαζί της η αξιοπρέπεια. Η γνήσια φιλανθρωπία, όμως, δε στηρίζεται στην ιεραρχία αλλά στην ισότητα. Δεν γεννιέται από περίσσευμα, αλλά από επίγνωση. Από την κατανόηση, δηλαδή, ότι ο άνθρωπος απέναντί μας, κάτω από άλλες συνθήκες, θα μπορούσαμε να είμαστε εμείς. Εκεί όπου υπάρχει αληθινή αναγνώριση, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται κι η σχέση δεν γίνεται συναλλαγή.

Η ηθική της φιλανθρωπίας δεν είναι στιγμιαία ούτε ευκαιριακή. Είναι διαρκής. Δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά στάση ζωής. Είναι ένας τρόπος να κατοικείς στον κόσμο και να σχετίζεσαι με τους άλλους ως μέρος παγκόσμιας ολότητας. Είναι μια εσωτερική τοποθέτηση απέναντι στον άνθρωπο και την κοινή μας μοίρα. Ένα ήθος που προηγείται κάθε ενέργειας και νοηματοδοτεί την ύπαρξή μας.

Ο σύγχρονος στοχασμός γύρω από την ηθική, όπως τον εκφράζει κι ο Αλέν ντε Μποτόν, μας καλεί να εγκαταλείψουμε την ιδέα του αυτάρκους ατόμου. Κανένας άνθρωπος, ωστόσο, δεν ανθίζει μόνος του. Ανθίζει μέσα στη σχέση και τον κοινό βίο. Όλοι υπάρχουμε χάρη σε αόρατα δίκτυα φροντίδας, τύχης και συγκυριών. Αν αυτό το αποδεχτούμε πραγματικά, τότε η φιλανθρωπία παύει να είναι καλοσύνη και γίνεται δικαιοσύνη. Όχι με τη νομική έννοια, αλλά με την υπαρξιακή. Δίνω γιατί ανήκουμε όλοι στον ίδιο κόσμο δημιουργώντας έτσι περισσότερες συνθήκες ισότητας. Πρόκειται για μια εσωτερική μετατόπιση από το «εγώ προσφέρω» στο «εμείς φροντίζουμε».

Από το ατομικό στο συλλογικό ήθος

Η σύγχρονη κουλτούρα μας εκπαιδεύει στον ατομικισμό. Ατομική επιτυχία, ατομική ευθύνη, ατομική αντοχή. Όμως οι μεγάλες πληγές της εποχής μας, η φτώχεια, η μοναξιά, ο κοινωνικός αποκλεισμός, δεν θεραπεύονται ατομικά. Χρειάζονται συλλογικό ήθος. Ο κόσμος δεν αλλάζει από μεμονωμένους ήρωες, αλλά από κοινότητες όπου επιλέγουν να λειτουργούν με αλληλεγγύη και συνείδηση.

Η μεμονωμένη κίνηση καλοσύνης μπορεί να είναι αξιέπαινη και σημαντική, αλλά παραμένει εύθραυστη. Η συλλογική φροντίδα, αντίθετα, έχει αντοχή και διάρκεια. Δημιουργεί δομές, σχέσεις, κοινότητες. Εκεί, η έννοια της αλληλεγγύης δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά γίνεται καθημερινός τρόπος ζωής, μετατρέποντας το «κάνω κάτι καλό» στο «ανήκω κάπου που νοιάζονται».

Ωστόσο, το συλλογικό ήθος δεν αναιρεί την προσωπική ευθύνη. Τη βαθαίνει και της δίνει κοινό νόημα. Το συλλογικό δεν ακυρώνει το πρόσωπο. Το προστατεύει. Γιατί μέσα στο συλλογικό, ο άνθρωπος δεν είναι αριθμός ούτε περίπτωση. Είναι ιστορία.

Στο Σωματείο Κοινωνικής Μέριμνας «Ειρήνη», η φιλανθρωπία δεν είναι για εμάς πρόγραμμα ούτε υποχρέωση. Είναι τρόπος ύπαρξης. Είναι η επιλογή να λειτουργούμε συλλογικά με ευαισθησία και ήθος, να σηκώνουμε μαζί το βάρος του κόσμου και να το μεταβολίζουμε σε ελπίδα. Γιατί μόνο έτσι η φιλανθρωπία παύει να είναι κάτι που απλώς υφίσταται και μετατρέπεται σε κάτι που μας ορίζει. Σε έναν αόρατο δεσμό φροντίδας όπου η παρουσία γίνεται καταφύγιο και το «μαζί» ο μόνος τρόπος να υπάρχουμε.